Nöroplastisite Nedir?
Kulaklarımızın arasındaki ortalama 1300 – 1400 gram ağırlığındaki beynimiz, evrendeki bilinen en karmaşık sistemdir: “Beyindeki nöron sayısı yaklaşık 100 milyar civarındadır, yani en az Samanyolu Galaksisi’ndeki yıldız sayısı kadardır.”
Psikoloji, psikiyatri, nöroloji, biyoloji ve mühendislik alanlarının eşgüdümlü çalışması sonucunda ortaya çıkan ‘nörobilim’ insan beyninin karar verme süreçlerinin, sosyal etkileşim ve duygularının incelendiği araştırmaların başını çekmektedir. Son yıllarda ise nörobilimin bilimsel bir altın çağdan geçtiğini görüyoruz. Bu da büyük ölçüde nöroplastisitesiyle ilgili inanılmaz keşiflerden kaynaklanıyor.
Nöroplastisite veya beyin plastisitesi, beynin iç ve dış uyaranlara tepki olarak uyum sağlama ve değişme konusundaki doğal yeteneğidir. Beynimiz olaylardan, deneyimlerden, düşüncelerden ve hatta insan duygularından gelen girdilere tepki vermek için işlevlerini ve hatta fiziksel yapısını değiştirebilir. Daha önce, bilim adamları beynin sonlu olduğunu ve yenilenmeyen birkaç milyar nöronla doğduğumuzu varsayıyorlardı. Bilim adamları ayrıca bu beyin hücrelerinin zamanla yavaş yavaş öldüğüne ve yenilenmedikleri için bizim de öldüğümüze inanıyorlardı. Şanslıyız ki artık bunun doğru olmadığını biliyoruz.
Son araştırmalar bu kavramları çürüttü ve insanlar beynin şekillendirilebilir ve değişebilir olduğunu öğrendiler.
Bugün artık beynin nöral yolları yeniden düzenleyebildiğini, yeni bağlantılar kurabildiğini ve hatta nöronları yeniden üretebildiğini biliyoruz. Nöronlar, beynin ve tüm sinir sisteminin yapı taşları olarak görev yapan sinir hücreleridir. Tüm bunlar doğal olarak meydana gelir ve evrimleşen varlıklar olarak sahip olduğumuz gri maddeyle ne yaptığımıza bağlıdır. Nöroplastisite, vücudumuza ve genel olarak hayatımıza getirebileceği tüm olasılıkları ve değişiklikleri düşündüğümüzde oldukça dikkat çekicidir. Beynimizin yeni sinaptik yollar oluşturmak için kendini yeniden nasıl düzenleyebileceğini anlamamızı sağladığı için de büyüleyici bir araştırma alanıdır.
Herkes, vücudunuzu çalıştırırsanız, kaslarınızın ve kardiyovasküler sisteminizin gelişebileceği, sizi daha zinde ve daha iyi egzersiz yapabilir hale getireceği fikrine aşinadır. Özetle, beyniniz uyarıldığında da bunu yapar.
Nöroplastisite Fiziksel Güçlenmeden Nasıl Farklıdır?
Beyin ve fiziksel egzersizden elde edilen zindelik kazanımları karşılaştırmak aslında çok isabetli bir inceleme değildir. Çünkü etkiler prensipte benzer olsa da, çok farklı oldukları bazı temel noktalar vardır. Beynin ve merkezi sinir sisteminin biyolojisi, kas hücrelerinin yaptığından çok daha verimli bir şekilde uyum sağlayacak şekilde inşa edilmiştir. Bu, şaşırtıcı derecede karmaşık şekillerde gerçekleşir.
Beynimiz sadece kaslar gibi yeni beyin hücreleri geliştirmekle kalmaz – nörojenez adı verilen bir süreç – aynı zamanda nöronlarımız daha fazla bağlantı için yeni ağlar oluşturmak üzere yapısal olarak yeniden bağlanabilir. Bu ağlar çok geniştir – nöronlarımız arasında yaklaşık 100 trilyon bağlantı vardır! Beyin hücrelerimiz, nöron bağlantılarının etrafındaki bir kaplama olan miyelini artırarak birbirleriyle iletişim kurma hızlarını artırabilir. Bu durum, elektriksel verimliliklerini artırarak nöron sinyallerinin ağlar arasında daha yüksek hızda hareket etmesine izin verir. Zamanla kullanılmayan nöronlar, sinaptik budama adı verilen bir işlemle geri kesilerek beynimizin kaynakları optimize edilebilir. Hayatımızın ilk yıllarında beynimiz, tıpkı Michelangelo’nun bir mermer parçasından bir başyapıt yapması gibi, muazzam miktarda budama sürecinden geçer. Son zamanlarda yapılan bir keşif, bu sürecin yaşlılıkta da meydana geldiğini gösteriyor. Beynimizin genel aktivitesi, beyin dalgalarımızı hızlandırarak veya yavaşlatarak adapte olabilir. Örneğin zihinsel olarak uyanık olmak, daha hızlı beyin dalgaları gerektirir. Yapılan araştırmalar, beyin dalgası değişikliklerinin zaman içinde sürdürülebileceğini gösteriyor.
Özetle beynimizin yaptığı egzersiz, kaslarımız üzerindeki etkiden çok daha hızlı ve sağlam bir şekilde ve çok daha uzun süreli değişikliklerle, uyum sağlama potansiyeline sahiptir. Aslında, en son nörobilim araştırmaları, beynimizi şartlandırmanın insan performansı ve yaşam kalitesi üzerinde dönüştürücü etkileri olabileceğini giderek daha fazla gösteriyor.
Beynin Adaptasyon Gücü
Bugün bile nörobilimcileri şaşırtan hemisferektomi denilen bir ameliyat var. Bir kişinin beyninin tam anlamıyla yarısının kesilmesi gereken şiddetli epilepsi gibi yaşamı tehdit eden durumlarda gerçekleştirilir. Teorik olarak düşünüldüğünde, bu ameliyat beyin için yıkıcı olmalı çünkü beynin her bir yarısı, vücudun bir tarafını kontrol etmek gibi çok farklı işlevleri yönetiyor. Bununla birlikte, ergenlik yıllarına kadar, beynin yarısı alındığında, diğer yarısının kendisini tamamen yeni bir sol-sağ beyne dönüştürme yeteneğine sahip olduğu anlaşılıyor.
Beyin esasen her değişikliği algılayıp, her duruma hızla uyum sağlayarak, herhangi bir dış yardım olmaksızın, işlevsel olarak kendini yeniden inşa ediyor. Beynin bu inanılmaz adaptasyonunu ve yeniden yapılanmasını göz önüne alırsak, herhangi bir nedenle beyin hasarı olan hastaların tamamen normal yaşamlar sürmeleri için çok daha fazla şansa sahip oldukları anlaşılıyor. Bunun tam olarak nasıl mümkün olduğu hâlâ net olmamakla birlikte nöroplastisitenin potansiyel sonuçları nörobilimcilere gelecek için insan evriminde heyecan verici bir araştırma alanı olmayı vaat ediyor.
“Evrendeki en müthiş yapı ne kara delikler ne de gök dinamiğidir… Ama insan beynidir.”